Uit het Archief: Cultureel DNA

 

Honderd jaar geleden was mijn grootvader kruidenier, toevallig net aan de goede kant van de grens met België, zodat hij tijdens de wereldoorlog (de eerste natuurlijk) in vrede en vrijheid kon handelen. Een kruidenier overigens – voor de millennials onder ons - dreef een soort supermarkt annex webshop maar dan één met een toonbank en zonder zelfbediening.

Hij was ook op de centen, die opa van mij. Hij zal best eens een Vlaamse vluchteling iets toegestopt hebben onder diezelfde toonbank, maar voor het overige: een krent. 

Interessant is nu: was hij op de centen en werd hij daarom kruidenier? Of ging hij beter centen tellen omdat hij nou eenmaal kruidenier was? 

Zo was mijn vader bovenmeester. Eerst was hij gewoon schoolmeester, maar om bovenmeester te kunnen worden trok hij van Rotterdam naar Andijk. Omdat het patriarchaat toen nog heerste trok het hele gezin (pa, ma en 6 kinderen) uiteraard met hem mee. 

Nee. Wat mijn vader in zijn kop had, had hij niet ergens anders zullen we maar zeggen. Mijn broers & zussen en ik zijn erfelijk belast met die eigenzinnigheid. Dat wil zeggen: werd mijn pa eigenzinnig door zijn beroep als schoolmeester, of moet je de koppigheid in je genen hebben om voor de klas te willen staan? In hedendaags wetenschapsjargon, is het nou nature of is het nurture? Zijn het onze genen of is het onze culturele rugzak? 

 

Hier moet ik, sorry daarvoor, een zijsprongetje maken naar de Franse bioloog Jean-Baptiste Lamarck. Hij leefde in de eerste helft van de 19e eeuw, en was een verre voorganger van Darwin. Hij meende op grond van zijn onderzoekingen vast te stellen dat wat wij levende wezens aanleren, opgeslagen wordt in ons DNA (niet dat hij al wist wat dat was, maar u snapt het idee). In de twee eeuwen na deze pionier werd nooit ook maar een snipper bewijs voor deze stelling gevonden. Ik vind het jammer dat hij ongelijk kreeg met zijn “overerven van verworven competenties”.  Dat was een mooi bruggetje tussen nature en nurture geweest. Dilemma opgelost. Nee dus. 

Schoolmeester zijn of kruidenier is dus niet erfelijk. Op de centen zijn hoogstwaarschijnlijk ook niet. Eigenzinnigheid wel.  Zo maken mijn broers en zussen, als het even kan, geen ruzie; omdat onze ooms en tantes dat te veel deden. Dat zou ik nou weer typisch socialisatie noemen, kortweg, opvoeding. 

En dat is dan weer een mooi bruggetje naar mijn laatste punt, onze positie in het gezin.  Dit gaat niet over erfelijkheid maar over familiebanden. Als je, zoals ik, de jongste bent, dan blijf je het kleine broertje. Ook als je – in mijn geval – al bijna 70 wordt, dan is dat nog zo.  

Zo houd ik ontzag voor mijn oudste broer, die inmiddels 86 is. En slikt mijn oudste zus nog steeds vrijwel alles voor zoete koek wat deze zelfde oudste broer te berde brengt; en zo goed als niks van wat ik haar aanraad. Want, ja, jij komt net kijken immers. Dat je niks te melden hebt als je de jongste bent, is typisch zo'n, min of meer maatschappelijk gevormde, aanname. Ik aarzel niet om dat een vorm te noemen van cultureel DNA. 

Column, uitgesproken in Hoorn, in oktober 2019. Deze verscheen eerder -zonder illustraties- op de website van De Engel van Hoorn. De onderste foto's komen uit het familie-archief van de auteur, de bovenste niet; de aldaar afgebeelde personen zijn ook geen familie.

 

 

Laat de Rijken de Crisis Betalen??

Ruim 35 jaar geleden had de Amsterdamse groep Drukwerk een klein hitje met de titel "Laat de Rijken de Crisis betalen". De jeugdwerkloosheid stond torenhoog. Crisis was het inderdaad. En dat wordt het straks ook, in veel sterkere mate. Mij lijkt in de komende post-corona samenleving de schrijnend ongelijke verdeling van het slijk der aarde niet houdbaar.

Sheldon Adelson

Straks moeten er wereldwijd miljoenen mensen uit de armoede en de werkloosheid getrokken worden, terwijl de superrijke 1% onder wie Charles Koch, Sheldon Adelson, Rupert Murdoch en Jeff Bezos nog steeds goud geld verzamelen met hun perfide en perverse verdienmodel.

Charles Koch

Hoe kun je deze  21e eeuwse sociale kwestie te lijf zonder te vervallen in een 19e eeuwse klassenstrijd? Zonder de achterhaalde modellen van de 2e helft van de 20e eeuw of de rare sektarische trekjes van Corbyn en Sanders??

Europa solidair

Linkse burgemeesters Halsema, Colau & Hidalgo van vooraanstaande Europese steden als Amsterdam,  Barcelona en Parijs hebben opgeroepen tot meer solidariteit en volgens Paul Tang steunen economen en (centrale?) bankiers zo'n appèl "niet per se vanuit altruïsme, maar vanuit het verlichte eigenbelang". (Trouw, 4 april 2020). We kunnen alvast in eigen land beginnen met linkse samenwerking het komende half jaar nieuw leven in te blazen.   

De logische reflex is (sterker, Piketty beveelt dat aan) om de grote vermogens met een toptarief te confronteren en zo nodig de vrijstelling af te schaffen op de erf-taks. Maar de ervaring leert dat invoering van dergelijke rigoureuze maatregelen veel maatschappelijke energie vergt die beter besteed kan worden.

Keerpunt21

Ik kan me voorstellen dat het mogelijk is om goedwillende en op duurzaamheid georiënteerde beleggingsfondsen (en niet te vergeten pensioenfondsen) te verleiden om uit welbegrepen eigenbelang mee te werken aan de vorming van omvangrijke kapitaalstromen onder (een vorm van) collectief beheer. Een aanvulling op de belastinginkomsten van de staat waaruit basisbanen, preventie in de zorg, onderwijs “For the Many”, duurzame investeringen in circulaire economie, enzovoorts bekostigd kunnen gaan worden.

Dus ik zou niet meteen heffingen opleggen, maar wel achter de hand hebben als men (de top 5% of zo) niet wil meewerken aan die fondsvorming. Als richtlijn zou kunnen gelden dat men minimaal 10% van het jaarlijks inkomen en 5% van het vermogen investeert in dergelijke fondsen. Europese coördinatie op dit punt is wenselijk. En ik hoop dat er iets dergelijks in een gezamenlijk links speerpuntenmanifest terecht komt, #Keerpunt21 (maar dan wel met SP i.p.v. D66).

Kinderen van Buchenwald I

Ik lig in een ziekenhuisbed te wachten op onderzoeksresultaten. Naast mij is onverwachts buurman Daniel komen zitten. “Hoe haal je het nou in je hoofd om naar Buchenwald te gaan?” vraagt hij met oprechte verbijstering in zijn stem. 

De vraag overvalt me, maar ik heb er wel een antwoord op. Ik wilde het gewoon, daar komt het op neer.  

Tot mijn eigen verrassing lag het die maand augustus, lopend onderweg van Leipzig via Weimar naar Erfurt, vrijwel op de route. En dat rare contrast hoorde wel bij mijn tocht van dat moment. Van het hoogtepunt van Duitse beschaving en literatuur (Goethe woonde in Weimar) naar een van de dieptepunten in menselijk samenleven. Met een onderlinge afstand van niet meer dan een kilometer of acht te overbruggen.  

Bovendien had ik jaren eerder al eens het aangrijpende relaas gelezen van Jorge Semprun (in de burgeroorlog en zijn Franse ballingschap nog communist, en na Franco minister van cultuur in de democratische regering van Spanje) over zijn helletocht naar - en -verblijf in Buchenwald. Daardoor had ik een beeld van het soort kamp.  

Van dat beeld klopt niks als ik de heuvel op loop, die maandag in augustus 2013. Er staan veel loofbomen, maar dat zijn nauwelijks beuken. Het is een soort niemandsland, de helling naar het kamp. Er is weinig dat wijst op de horror en de gruwelen die daar bijna 80 jaar geleden hebben plaatsgevonden. Inderdaad, al voor de oorlog uitbrak sloten de nationaal-socialisten hier hun politieke gevangenen op. Ik beland in de cel van 1 van hen, dominee Paul Schneider, een oprecht en dapper predikant die zijn geloof niet laat kapen door de propagandisten van Goebbels en de Stuermer. Vanuit zijn cel kan ik door het kleine raam de appelplaats zien. Hij riep vanuit zijn eenzame opsluiting de verzamelde gevangenen bemoedigende woorden toe. 

De kampbeulen pikten dat niet en dachten hem met een pak slaag tot zwijgen te brengen. Maar Schneider ging door. Ik dacht altijd dat hij oorlogsslachtoffer was. Maar het was in “vredestijd” dat ze hem uiteindelijk de dood in joegen, 18 juli 1939, omdat hij weigerde te zwijgen. Dan ben je in mijn ogen wel een held hoor, al zullen anderen hem misschien onnozelheid verwijten. 

 

Met dit verhaal erbij wordt zo’n cel in het strafgedeelte (ja, gewoon opsluiten is niet genoeg daar, je kunt ook nog zwaar regime krijgen, dat gebeurt in het poortgebouw waar je het kamp binnenkomt) een nauwelijks te bevatten en meer dan indrukwekkende ervaring.

Witte raven in Managementland

Verjaarsfeestjes, daar ben ik doorgaans niet zo van.
Maar soms tref je het, zomaar.
Zo had ik vanmiddag opeens een boeiend gesprek met oud-studiegenoot en vakbroeder A die doceert aan een HBO instelling in het midden des lands.
Wat me niet vaak overkomt, gebeurde nu wel: ik trof hier een man die zonder voorbehoud zijn leidinggevende prees. We kwamen aldus te spreken over een kwestie die mij al langer bezig houdt: wat maakt nou dat de ene middenmanager het er beter af brengt dan de andere. Ze hebben immers allemaal standaard te maken met de sandwich positie. Ze kunnen niet al hun gewicht in hun team leggen, maar zetbaas zijn “van hogerhand” is meestal ook geen lang leven beschoren.
Hoe vind je de juiste middenpositie?
Welnu, de manager in kwestie deed een aantal dingen. Zij was duidelijk; reflecteerde op haar zwakke en sterke punten en deed daar niet geheimzinnig over, integendeel, zij liet dingen aan medewerkers over die dat beter konden; zij was oprecht geinteresseerd in het vak van haar mensen en kwam geregeld in de collegezaal; zij daagde mensen uit om het beste uit zichzelf te halen en vierde successen met de betrokkenen; zij roemde de managementgoeroes slechts als ze bewijsbaar iets bleken toe te voegen aan de eigen organisatie; zij deed alleen toezeggingen die ze na kon komen; zij besteedde 4 dagen in de week aan haar eigen toko en nooit meer dan gemiddeld een dag aan strategische overhead (maar die ene dag was zeer effectief). Kortom, zo’n leidinggevende gun je meer mensen. Terwijl het, als ik het zo eens op een rijtje zet, toch competenties zijn die tot het standaardrepertoire van de middenmanager behoren.
Maar waarom is het dan zo bijzonder als eens iemand het werkelijk in de praktijk brengt?
Daarover wellicht een volgend keer.

Onbevangen gestoord worden

Sinds een jaar of anderhalf coach ik een team in de welzijnssector. Meestal gaan de teamcoachings over vaardig omgaan met weerstanden en leren meebewegen.
Een cursus in “Loslaten” en “Opschorten van je Oordelen”. Zij zijn inmiddels redelijk bedreven en soms voel ik me een beetje overbodig en vraag me inwendig af: "Wat kan ik deze mensen nog leren?"
Tot op een (on-)gelegen moment de telefoon gaat; de secretaresse houdt zich niet aan de afspraak "niet storen". Een prachtig moment voor mij in het verhelderen van ieders eigen communicatiestijl. Want: wat is hier nu wijsheid?
 Je kunt boos worden en "Bekijk het maar" roepen.
 Een ander zegt: "ik kom eraan" en loopt mokkend de bespreking uit.
 Een derde reageert superpragmatisch en zegt: "Als je nou even in kaartenbak zus en zo zoekt, dan weet je precies wat je tegen die meneer moet zeggen".
Waarmee we in een notendop het hele handelingsrepertoire in kaart hebben. Teamlid Petra zegt: eigenlijk hebben we geen idee waarom de secretaresse doorverbindt en hebben we dus moeite om er onbevangen mee om te gaan.
Maar intussen is de tijd om. Ik geef aansluitend op de ontstane situatie de volgende oefenopdracht:
"In jouw werk kom je vergelijkbare lastige situaties tegen, waarin je het gedrag van die ander drie keer niks vindt, er knalchagrijnig van wordt of bijvoorbeeld merkt hoe je hem of haar in de watten gaat leggen; maakt niet uit. Je merkt op wat het bij je oproept en in plaats van op je impuls in te gaan, doe je even, om te beginnen, helemaal niks. Je staat met lege handen - en inwendig maak je ook dat lege handengebaar.”
Die laatste opdracht roept uiteraard onmiddellijk hilariteit op.
Dat is goed. Dan komt de boodschap door. Denk ik.
Ondertussen vraagt een teamlid zich af: maar wat als ik nou toch de oplossing bij de hand heb? Kijk, op zo'n moment wordt het tricky….

Kunnen wij Hollanders geen leiding geven?

“Ik heb in die 20 jaar die ik nu in het bank- en verzekeringswezen werk, welgeteld twee keer een jaar een goeie leidinggevende gehad! Dat kan toch geen toeval meer zijn?”
Sta ik aan de kraam om een broodje haring te bestellen, zegt een andere klant, hallo. Vanwege zijn zonnebril had ik hem eerst niet herkend. Wij, ooit sportmaatjes (!) raken aan de praat over coachen en over managers.
“Nederlanders”, is zijn stellige overtuiging, “zijn veel te bang om de gelijkheids illusie te doorbreken. Daarom kunnen ze slecht leiding accepteren en durven ze in feite ook de leiding niet te nemen. Met als resultaat eindeloze overlegcircussen en zouteloze compromissen”.
“Volgens mij kunnen ze het wel leren,” breng ik er aarzelend tegenin.
“Nou, de meesten leren het nooit, hoor. Maar nu moet ik gauw naar huis, sushi maken!”
Blijf ik toch zitten met de vraag waarom die bankmedewerkers hun managers dan niet hebben kunnen weerhouden van al die beroerde beslissingen waarvan we nu allemaal de wrange vruchten plukken.....

Schaatsen of betogen?

De foto's zijn niet van mij, maar gewoon ordinair gejat via google-earth. Spectaculair was het wel, gisteren, in natuurgebied de Wieden. Ik miste als gevolg van deze keuze de pro palestinademo. Misschien niet eens zo'n lastig dilemma, desondanks. Ik verafschuw de grondoffensieven en de belegering van Gaza, maar ik hou evenmin van fundamentalistische raketjes.



De laatste keer dat ik een soortgelijke natuurijspret mocht beleven, zal toch zeker tien jaar geleden zijn. En het Weerribbengebied is nu eenmaal onovertroffen om een schaatstochtje te maken. Dat ik daarbij nog bijna verdwaalde in de voormalige turfstekerij is dan van ondergeschikt belang; en wellicht toch beter dan optrekken onder Hamas slogans en banieren.

vakantie

Dankzij ons rijden er steeds meer treinen

Over Newspeak gesproken: bij ProRail denken ze kennelijk: de aanval is de beste verdediging.
Corporate Communication is ook een vak.
Ik kan er zo nog wel een paar bedenken.
Rijkman Groenink: "Dankzij ons hebben ze De Bank nu ook in Spanje, Belgie en Schotland"
G.W. Bush: "Dankzij ons zien steeds meer GI’s nog eens wat van de wereld"
R.Mugabe: "Dankzij ons wonen er steeds minder mensen in krotten"

Haantjesgedrag, chickenbusiness as usual?

Haantje de voorste zijn is toch niet zo'n erg goeie strategie.
Twee verschillende berichten in Trouw vandaag.

Fusies mislukken als CEO's blijven zitten.
En door vrouwen geleide bedrijven presteren beter.

Maar wat is nou kip of ei? Die CEO's bijvoorbeeld zoeken om te beginnen meestal al naar fusie en overname omdat dat goed op CV en bankrekening staat. En misschien worden maatschappelijk verantwoorde en effectief gerunde ondernemingen vanzelf uitnodigender naar leidinggevende vrouwen. Als socioloog zeg ik dan "much theory work still remains to be done". Zoals eerder al betoogd, hier en hier

Wat geeft het of de kat

wit of zwart is, als-ie maar muizen vangt (oud chinees gezegde). Duizenden werkzoekenden vonden de afgelopen jaren een baan. Die bofkonten kregen geregeld hulp via zogenaamde IRO-trajecten, of Individuele Reintegratie-Overeenkomsten. In navolging van de Volkskrant heeft Trouw zo zijn bedenkingen bij deze ondersteuning. Mij lijkt het voornaamste ijkpunt: Werkt het. En dat is wel degelijk het geval, als je de cijfers van UWV erbij pakt. Mensen doen kennelijk meer zelfvertrouwen op of krijgen helderheid over hun passies en ambities. Als dat leidt tot persoonlijke ontwikkeling en de betrokkenen verlost uit hun bijgeloof (dat een vervullende loopbaan voor hun niet is weggelegd bijvoorbeeld) vind ik daar helemaal niks mis mee.

Voor de redacteuren van Volkskrant en Trouw heb ik nog wel een tip: verdiep je eens in dr. J. Kabat Zinn, een van de profs die zeer effectieve methodieken heeft ontwikkeld.

Opa en Oma kappen ermee

"Belang kosten kinderopvang beperkt", kopt NOS-teletekst vanochtend. Curieus toch, die opgewarmde prak, terwijl we al 25 jaar praten over professionele voorzieningen. Een sluitende aanpak van kinderopvang laat hier te lande nog steeds op zich wachten. Nu heeft het Sociaal Cultureel Planbureau weer drie jaar oude gegevens door de statistische gehaktmolen gehaald. Ik citeer het SCP zelf: "Uit de analyses, gebaseerd op de situatie in 2004 (dus vóór de Wet kinderopvang) blijkt dat de gezinssituatie en het loon van de moeders een grote rol spelen bij de beslissingen over werk en kinderopvang. De invloed van kosten en aanbod van kinderopvang is klein. Opvattingen, normen en waarden zijn veel belangrijker."

Ondertussen worden de wachtlijsten voor Buiten- Tussen- en Na-schoolse opvang langer en langer. Dit vloeit voort uit de vrijblijvende paarse verplichting die Van Aartsen en Bos vorig jaar bedachten: laat de scholen voor opvang zorgen, zonder erbij te vertellen hoe dan. En zo gaat het al jaren. Alle betrokken partijen wijzen naar elkaar. Wie maakt er nu eens een echt Deltaplan? Ik voorspel dat de personeelstekorten in Onderwijs en Zorg onbeheersbaar zullen blijken als zo'n deltaplan en dito investering van overheid, werkgevers en belanghebbenden uitblijft.